సప్తగిరి - శేషగిరి

ఈ శీర్షికకు సప్తగిరి - శేషగిరి అని పేరు పెట్టాలా? లేక శేషగిరి - సప్తగిరి అని అనాలా అని రాస్తుండగా అనుమానం వస్తూంది. దేముడి పల్లకీని బోయీ మోస్తున్నాడు అనడం కరెక్టా లేక బోయీ మోస్తున్న దేవుడి పల్లకీ అనడం సబబా?

****************************************************

సప్తగిరి - తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం వారి ఈ పత్రిక మా ఇంట్లో ఎప్పుడూ ఉంటుండేది. బాలజ్యోతి, చందమామ, ఆంధ్రజ్యోతి - ఈ పత్రికలను వచ్చిన వెంటనే చదివేసేవాళ్ళం కానీ సప్తగిరి పత్రికను మాత్రం ఎప్పుడైనా ఒకసారి అలా తిరగేసేవాళ్ళం. అలాగని పత్రిక మా ఇంట ఉండక పోవడమంటూ ప్రశ్నే వచ్చేది కాదు. 

అలా సప్తగిరి పత్రిక - స్వామి వారి సుప్రభాతం బ్రాహ్మీ ముహూర్తంలో ఠంచనుగా పలికినట్టు ప్రతినెల మొదటి తారీకున ఇంటింటికి వచ్చి చేరడానికి కారణం శేషగిరి.

శేషగిరి - బ్రహ్మానందం లాంటి కేరక్టరు. తోడుగా అమాయకత్వం, వలయాలు వలయాలుగా కనబడే భూతద్దాలు. అంత దప్పమైన అద్దాలు ఉన్నా కూడా కనబడని కళ్ళు, తనకు కళ్ళు కనబడవని ఇతరులకు తెలియనివ్వరాదన్న తపనా, అప్పుడప్పుడూ స్టైలుగా నోట్లో వెలిగే చార్మినార్ సిగరెట్టు, కూసింత మతిస్థిమితం లేకపోవడం....ఈతడు సప్తగిరి పత్రికకు ఏజెంట్. తర్వాత్తర్వాత రామకృష్ణప్రభ, ఇలాంటి ఇంకొన్ని అధ్యాత్మికపత్రికలకు ఏజెంట్ అయాడు. సప్తగిరిని మా ఇంటికి, ఇంకా అనేకుల ఇళ్ళకు క్రమం తప్పకుండా మోయడం ఈయన వృత్తి.

శేషగిరి మాధ్వుల ఇంటిబిడ్డ, చదువు అబ్బలేదు. అన్నయ్యకు ఊళ్ళో మంచి పరపతి ఉంది, కానీ శేషగిరి తన తమ్ముడు అంటే బయట నామోషీ కాబోలు. సప్తగిరి వాసుని సేవకు అంకితం చేసి ఈ పత్రికను అమ్ముకు బతకమన్నాడు. ఓ శుభముహూర్తాన శేషగిరి నడుముకు ఒక సంచీ వేలాడదీసుకుని బయలుదేరేడు. వెనుదిరిగి చూడలేదు. సప్తగిరి పత్రిక వెల ఒక్కరూపాయ (ఇప్పుడు ఐదు రూపాయలు) అప్పట్లో. ఎన్ని సప్తగిరి పత్రికలు అమ్మితే తన అవసరాలు తీరేవో ఏమో మరి. తన అన్నయ్య ఇంట్లో భోజనానికి మాత్రం లోటు ఉండేది కాదనుకుంటా.

పగలంతా కోదండరామస్వామి దేవళం, సాయంత్రం రాఘవేంద్రస్వామి, దేవళానికి ఠంచనుగా వచ్చే భక్తులకు అతను పరిచయమే. ఏ పూటైనా మధ్యాహ్నం వరకూ ఉంటే గుడి మూసిన తర్వాత మంటపంలో చిన్నగా కునుకు తీసేవాడు.  

తనకు కళ్ళు కనబడవని తెలిసి ’శేషగిరీ’ అని వెనుకనుండి పిలిచి అతను అయోమయంగా తిరిగి చూస్తే -స్థంభాల వెనుక దాక్కుని కిసుక్కున నవ్వుకునే పిల్లకాయలు,  చెల్లని నోటు ఇచ్చి కనుక్కుంటాడా లేడా అని ఆటపట్టించే పెద్దవాళ్ళు, సప్తగిరి ఇచ్చెయ్ వచ్చేనెల డబ్బులిస్తానని ఉబుసుపోక మాటాడే అరువు బేరాలు, అంతోటి అన్నయ్యకు ఇట్టాంటి తమ్ముడేమిటి? ఏదో పాపం చేసుంటాడు (మనకలాంటి ఖర్మ తగల్లేదు!) అని ఇతరులపాపాన్ని ఊహించుకుని తమ పుణ్యాన్ని బేరీజు వేసుకుని కించిత్తు గర్వపడే ధర్మాత్ములు, అమాయకుణ్ణి ఆటపట్టించడం తెలివితేటలకు నిదర్శనమని భావించే అతితెలివిరాయుళ్ళు - వీళ్ళందరి మధ్య శేషగిరి - పిచ్చిమొక్కలవనంలో చేమంతి పూలమొక్క లా ఉండేవాడు. అయితే చిత్రమేమంటే ఆ పిచ్చిమొక్కలు తమని తాము పూలమొక్కల్లా, నిజమైన పూలమొక్కని పిచ్చిమొక్కలా భావించేవి.

అతణ్ణి ఆటపట్టించే సదరు పిల్లకాయల గుంపులో భవదీయుడు కూడా అప్పట్లో ఒక సభ్యుడు. పైగా మా ఇంటికి వచ్చేవాడు కాబట్టి, ఎఱిగిన వాడు కాబట్టి, అతణ్ణి ఏమారిస్తే ఒకింత సంతోషం కూడానూ. శేషగిరిని, ఒక పనికి మాలిన వాడిగా, పనికిరానివాడుగా కాకండా ఒక మనిషిగా ఆదరంగా చూసినవాళ్ళు చాలా తక్కువ మందని చెప్పవచ్చు.ఆ తక్కువమందిలో మా అమ్మ ఒకరు. చాలా సార్లు తను చదవకపోయినా అతని భుక్తి కోసం, అతని దగ్గర ఉన్న ఇతరపత్రికలను డబ్బు ఇచ్చి కొనడం, తనకు మా హోటల్లో టిఫిను పెట్టి అతను తక్కువడబ్బులిస్తే చూసీచూడనట్టు పోవడం నా బాల్యంలో నేను గమనించాను. బహుశా అతనికీ తెలిసి ఉంటుంది.

ఉద్యోగాల రంధిలో ఊళ్ళువదిలి దిక్కుకొకరుగా చెదిరిపోయిన తర్వాత ఇలాంటి గూటిపక్షుల గురించి ఓ మాట అనుకునే అవకాశం ఎక్కడ? దేవుడి గురించే ఆలోచించే తీరికలేనప్పుడు దేముడి పల్లకీ తాలూకు బోయీ గురించి ఎవడు పట్టించుకుంటాడు? శేషగిరి ఇప్పుడు లేడు. అయితే వీధి మొగదల పుస్తకాల అంగట్లో సరదాగా ఏదైనా చదువుదామని చందమామో, స్వాతి పత్రికో, సితారో కొనబోతూ పక్కన సప్తగిరి పత్రిక కనబడితే ఆ పుస్తకం తప్పక మా ఇంట్లో ఉంటుంది. చదవకపోయినా సరే!

జ్యోతి లంచ్ హామ్

 

మా ఇంట్లో ఒక స్టీలు నీళ్ళజగ్గు ఉండేది. స్టీలుగిన్నెలు ఇంట్లో ఉంటం పెద్ద విషయం కాదు కాబట్టి, ఆ వాక్యంలో ఒక కథ దాగుందని మదీయసంకేతంబు. ఆ జగ్గు మొదటి స్పెషాలిటీ - cylindrical truncated cone రూపంలో ఉండటం. జగ్గు ఇటు చివర్న నీళ్ళు వొంపుకొందుకు అనువుగా చెవులు.  ఆ చెవుల పక్కగా "జ్యోతి లంచ్ హామ్" (మీరు సరిగ్గానే చదివారు, హోమ్ కాదు హామ్ అనే చెక్కారు) అని అందమైన వ్రాలు. జగ్గు పట్టుకుందుకు వంపుకడ్డీ విరిగిపోయి ఉండేది. అప్పట్లో స్టీలు గిన్నెల మీద వ్రాయటానికి వీధుల్లో అరుచుకుంటూ తిరిగే వ్రాయసగాళ్ళు ఉండేవాళ్ళు. వాళ్ళకదే జీవనోపాధి. "ఏమ్మా, గిన్నెలకు, చెంబులకూ రంగులేస్తామ్మా!" అని ఒకతను మా ఊళ్ళో తిరుగుతూ ఉండేవాడు. అదిగో అలాంటి వ్రాయసకాడిచేత ఆ జగ్గు మీద అలా చెక్కించబడిన అందమైన అక్షరాలవి. మామూలుగా పేర్లవీ వ్రాయించుకుంటారు. కానీ ఆ జగ్గు మీద అలా వ్రాసి ఉండటం ఒక ఆకర్షణ.

రెండవ ఆకర్షణ - అది మా అమ్మానాన్నల పెళ్ళికి వచ్చిన ఒకానొక గిఫ్టు.

మొన్నామధ్య మా అమ్మ ఆబ్ధికం సందర్భంగా నాన్న తన పాత జ్ఞాపకాలు ఏవో నెమరు వేస్తూ ఉంటే ఆయన నోట జ్యోతి లంచ్ హామ్ అన్న మాట వినిపించింది. మా అమ్మ అదివరకు నాన్నతో మాట్లాడుకున్న ఊసులు, ఆమె కష్టాలు ఒకటికి మరొకటి కలిపి ఆలోచిస్తే ఈ కథకు లింకు దొరికింది.

చదువులోనూ, అందంలోనూ, తెలివిలోనూ మా నాన్న కంటే రెండందాలు అణకువలో మా నాన్నకంటే నాలుగందాలు ఎక్కువయిన మా అమ్మ తన ప్రభుత్వోద్యోగం మానేసి, జీవనోపాధికోసం వంటలు తప్ప మరేమీ ఎఱుగని ఒక అమాయక,అతిసామాన్య మనిషిని పెళ్ళిచేసుకుని కాపరానికి వచ్చింది. మరో యేడాదికి మొదటి సంతానమూ (మా అన్న) కలిగింది. మా నాన్నది పెద్ద సంసారం. హిట్లర్ సినిమాలో చిరంజీవికి ఉన్నట్టు నలుగురు చెల్లెళ్ళాయనకు.ఇంకా ఇద్దరు తమ్ముళ్ళు, అమ్మగారు కూడా ఇంట్లోని. ప్రొద్దుటూరులో శివాలయం వీధిలో ఒకానొక హోటల్లో ఆయన పనిచేసేవాడు. మధ్యాహ్నం వరకూ ఎడతెఱిపి లేని పని. ఆయనతోబాటూ అమ్మకూ పనే. హోటల్ పనులు, పెద్దావిడను చూసుకోవడం, చంకలో బిడ్డా, వంటావార్పూ వగైరా. ఇంతా చేసి మధ్యాహ్నం ఏ ఒంటిగంటకో కాస్త ఎంగిలిపడదామంటే అడుగంటిపోయిన గిన్నెలు కనిపించేవట. వండిన వంట మొత్తం ఆడపడుచులూ, పెద్దావిడ స్వాహా చేసేవారట. (అసూయ ఆడవాళ్ళ పేటెంటు, కాబట్టి మా అమ్మ ఆడపడుచుల మీద అసూయపడి ఈ కథ చెప్పి ఉండవచ్చు. వాళ్ళ దగ్గర మరో వర్షన్ కథ ఉండవచ్చు, కానీ మా అమ్మ తప్పైనా ఆమెకే నా ఓటు).

అలానే ఎలాగోలా సంసారం నెట్టుకొస్తూంది.

మా నాన్న పని చేసే వీధి చివర్న జ్యోతి లంచ్ హామ్ అనే అయ్యర్ల భోజన హోటలు ఉండేదిట. ఆ హోటల్ యజమాని ఒక పెద్దవయసాయన. ఆయనకు మా నాన్న అంతకు ముందే పరిచయం. మా నాన్న మీద ఎంచేతనో పుత్రవాత్సల్యం. బాలింతరాలి మీద సానుభూతి. తన హోటల్లో పప్పుకూరలు తీసుకెళ్ళమని చెబుతుండేవాడట.

అలా ఉండగా అమ్మకు ఓ రోజున ఏవో గడ్డలొచ్చేయి. ఆసుపత్రికెళ్ళి చూపిస్తే, డాక్టరు ఆపరేషన్ చేయాలన్నారు. ఆపరేషన్ ఖరీదు ఆ రోజుల్లో ఏడువేలు (ఇప్పట్లో ఏడు లక్షలు అనుకోండి). ఈయన దగ్గరా అంత డబ్బు కుదిరే అవకాశం కష్టం మీద సాధ్యం కానీ, దానికి కుటుంబసభ్యుల అప్రూవల్ కావాలి. ఇంట్లో ఉన్న కాసులన్నీ చేర్చి, మరికొంత అప్పు తీసుకువస్తే ఆ డబ్బు సమకూరుతుంది. ఇక చేసేది లేక ఇంట్లో అందర్నీ అడిగేడట ఆయన. ఎవరూ ఒప్పుకోలేదు. ఈలోగా అమ్మ జబ్బు కాస్త ఎక్కువై, ఆసుపత్రిలో చేర్చారు.

బయట అప్పులు సాధారణంగా పుట్టని రోజులవి. డబ్బుకోసం ఏం చేయాలని ఆలోచిస్తుంటే ఆ జ్యోతి లంచ్ హామ్ తాలూకు మామయ్య విషయం కనుక్కుని, అయేదవనీ మొదట ప్రాణం నిలబడాలని నాన్నకు సహాయం చేశాడు. ఆ డబ్బుతో అమ్మను ఆసుపత్రిలో చేర్చారు. తదనంతరం అమ్మ క్రమేపీ కోలుకుంది. నాన్న క్రమక్రమంగా అప్పు తీర్చాడు. ఆ తర్వాత - నేను పుట్టాను.(లోకం నవ్విందో లేదో తెలియదు) 

ఆ తర్వాత ఆయన ఆ ఊరు వదిలి వచ్చేశాడు.

ఆ జ్యోతి లంచ్ హామ్ ఆయన మా నాన్న పెళ్ళికి ఇచ్చిన బహుమతి ఆ జగ్గు.దాని తాలూకు ఓనరు మా నాన్నకు డబ్బు సహాయం చేయకపోతే మా అమ్మ ప్రాణాలమీదకు వచ్చినా వచ్చి ఉండేది. నేనూ పుట్టి ఉండేవాడిని కాదు! అలా నా పుట్టుకకు ఈ జగ్గుకు అవినాభావసంబంధమ్!  మా ఇంట్లో ఉన్న పాత వస్తువుల్లో ఈ గిన్నె, నాన్న కోటు, ఒక పెద్ద దీపం (విళక్కు), ఏనుగు బొమ్మ ముఖ్యమైనవి. ఇపుడు దీపం మాత్రం మిగిలి ఉంది. జ్యోతి లంచ్ హామ్ గిన్నె ఎంచేతో కనబడ్డం లేదు! అయినా ఆక్షరాలు నా మెదడులో మాత్రం పదిలంగానే ఉన్నై.

మిళింద పన్హ

ఆర్యగౌతముడు గతించి భిక్కుసంఘానికి మహాకాశ్యపుడు మార్గదర్శకుడుగా ఉంటున్నకాలమది.

గంగానదీతీరంలో ఒక ఆవాసంలో భిక్కుసంఘం ఒకటి ఉంది. ఒకనాటి ఉదయం ఆ భిక్కుసంఘంలో శీలసంపన్నులయిన భిక్షులు బుద్ధానుస్సతి (బుద్ధుని దైవికగుణాలకు సంబంధించిన ధ్యానపద్ధతి) చేస్తూ అంకణాన్ని (ముంగిలి) ఊడ్చి, చెత్తాచెదారం ప్రోగు చేస్తున్నారు. ఆ పనిలో భాగంగా ఒక భిక్షువు శ్రమణేరునితో (కొత్తగా భిక్కుసంఘంలో చేరినవాడు) చెత్త కుప్పను ఊడవమని చెప్పాడు. ధ్యానమజ్ఞుడైన ఆ పిల్లవాడు ఆ పని చేయలేదు. మరోసారి చెప్పాడు భిక్షువు. అప్పటికి ఆ అబ్బాయి వినకపోతే చీపురుకొయ్యతో ఒకదెబ్బ వేశాడు. ఆ దెబ్బకా అబ్బాయి ఏడుస్తూ, భయంతో ఆ కుప్పను ఊడుస్తూ, మనసులో సంకల్పించుకున్నాడు. "ఈ కుప్పను ఊడ్చే ఫలం నాకు దక్కితే ఆ ఫలంతో, నిర్వాణపర్యంతం మహా తేజోవంతునిగా, మహా శక్తునిగా అవుతాను".

ఆ తర్వాత ఆ పిల్లవాడు గంగానది ఒడ్డుకు స్నానానికి వెళ్ళాడు. గంగానది అలల ప్రవాహాన్ని చూస్తూ, తన మనసులో ద్వితీయప్రణిధి (ఆకాంక్ష)ను అనుకున్నాడు. "నిర్వాణపర్యంతం నేను గంగానదిలా వేగవంతమైన మనస్సు కలిగినవాడినవుతాను". శ్రమణేరున్ని భిక్షువు ఆ సంఘటన ఆదిగా గమనిస్తూనే ఉన్నాడు. అతనితోబాటూ గంగాస్నానానికి భిక్కువు కూడా వచ్చియున్నాడు. ఆతడూ మనసులో సంకల్పం చెప్పుకున్నాడు. "తర్వాతి జన్మలలోనూ నేను గంగానది ప్రవాహంలా ఉద్ధృతమైన బుద్ధిని ఉపయోగిస్తూ ఈ అబ్బాయి ప్రశ్నలకు జవాబు చెప్పగలిగిన వాడనవుతాను".

ఐదువందల యేళ్ళతర్వాత -

ఇందాకటి శ్రమణేరుడు, మిళిందుడు అన్న పేరుతో జంబూద్వీపంలోని సాగలనగరానికి రాజయినాడు. (అశోకుని తర్వాత జంబూద్వీపానికి గ్రీకులదండయాత్ర మరోమారు మొదలయ్యింది. గ్రీకు సేనాని ఒకడు భారతదేశ వాయవ్య భాగాన్ని (నేటి ఆఫ్ఘనిస్తాన్) ఆక్రమించాడు. ఆతడి కొడుకుగా రాజయినవాడు మినాందర్. అతడే మిళిందుడు)

మిళిందుడు అనేక శాస్త్రాలు చదివాడు. మహా మేధోవంతుడైనాడు. అయితే వితండవాది. అజేయుడు. ఎందర్నో తన వాదనలో ఓడించాడు. వాదప్రియుడు. అతని వాదానికి జంబూద్వీపంలో ఎవరూ సమాధానాలు చెప్పలేకపోయారు. "ఈ జంబూద్వీపం ఒక తుచ్ఛ ద్వీపం. ఇంతపెద్ద ద్వీపంలో ఒక్కరూ నాతో మాట్లాడగలిగే వాళ్ళు లేరు". అని ఆక్షేపించాడు. ఈతని ఆక్షేపణ అశ్వగుప్తుడనే భిక్షువు విన్నాడు. మిళిందునితో తలపడే శక్తి అతనికీ లేదు. తగిన వ్యక్తి కోసం, తగిన కాలం కోసం చూస్తూ అలాంటి వ్యక్తిని వెతకమని తన శిష్యుడు రోహణునికి చెప్పాడు.

అక్కడికి చాలా కోసుల దూరంలో - ఆంధ్రదేశంలో సోణుత్తరుడనే అతనికి నాగసేనుడనే పుత్రుడు జన్మించినాడు. ఆ పిల్లవాడు పుట్టగానే అనేక శుభాలు జరిగాయి.

రోహణుడు అర్హతుని కోసం వెతుకుతూ ఆంధ్రదేశం వచ్చాడు. సోణుత్తరుని ఇంట జన్మించిన మహాసేనుడనే బుద్ధకాయాన్ని గుర్తించాడు. ఆ తర్వాత సోణుత్తరుని ఇంటికి భిక్షకోసం రాసాగినాడు. సోణుత్తరుని ఇల్లాలు ఛీత్కరించి పంపేది. నిర్వికారంగా వెళ్ళేవాడు రోహణుడు. రోజూ అదేగతి. ఇలా ఏడు సంవత్సరాలు గడిచింది. నాగసేనుడు పెరిగి పెద్దవాడవుతున్నాడు.

రోహణుడికి సోణుత్తరుని ఇల్లాలు ఒకనాడు, ఏ కళనుందో ఏమో, తిట్టిపోయకుండా "అధిగచ్చథ భన్తే" (ముందు ఇంటికి వెళ్ళండి) అని ఆదరంగా పలికింది. రోహణుడు వెళుతూంటే సోణుత్తరుడు అగుపడి, "మా ఇంట మీకు భిక్ష దొరికిందా" అని అడిగాడు. "అవున"న్నాడు రోహణుడు. ఇంటికి వచ్చిన సోణుత్తరుడు, భార్యను ప్రశ్నిస్తే, ఆమె భిక్ష ఏమీ ఇవ్వలేదని చెప్పింది. మరుసటి రోజు సోణుత్తరుడు రోహణుడిని కడిగిపారేద్దామని నిశ్చయించుకుని ఇంటిముందు కూర్చున్నాడు. రోహణుడు రాగానే అతణ్ణి నిందించాడు. "నీవొక మృషావాదివి. నిన్న మా ఇంట భిక్ష దొరికిందని అబద్ధం చెప్పావు" అన్నాడు. " అయ్యా! ఎన్నడూ ఆదరించని ఇల్లాలు మార్దవంగా ఒక మాట చెప్పింది. ఆ వచనలాభమే నా భిక్ష" అన్నాడు రోహణుడు. సోణుత్తరుడు చింతించాడు. ఒక్క వచనలాభమే ఇంత సంతోషాన్నిస్తే, భిక్ష ఇస్తే ఇంకెంత సంతోషిస్తాడో"నని రోహణుడికి భిక్ష ఇచ్చాడు. ఆ తర్వాత రోజునుండి ప్రతి రోజూ భిక్ష ఏర్పాటు చేశాడు.

నాగసేనుడు ఎనిమిది యేళ్ళ వయసులో గురువు వద్ద శాస్త్రాలన్నీ నేర్చేశాడు. అతనికి శాస్త్రాల మీద ఎందుచేతనో విరక్తి కలిగింది. మరణ సమయంలో ఈ శాస్త్రాలన్ని ఎందుకు పనికి వస్తాయోనని సందేహం కలిగేది.

ఒక రోజు నాగసేనుడు, తన ఇంట్లో భిక్ష స్వీకరిస్తున్న రోహణున్ని, "భన్తే! మీరు ఎందుకు ఇలా ఉన్నారు? ఎందుకు మీ దుస్తులు మాకంటే వేరుగా ఉన్నాయి? ఎందుకు మీరు భిక్ష తీసుకుంటూ జీవనం సాగిస్తున్నారు?లోకరీతికి భిన్నంగా ముండనం ఎందుకు చేసికొన్నారు?" అని అడిగాడు.

రోహణుడు జవాబు చెబుతూ, "బాలకా! నేను ప్రవ్రజితుడను, పాపరూపములైన మలములను వదిలించుకొనేదానికి ఇల్లూవాకిలీ వదిలివేశాను. అలంకార, మండన, తైలమర్దన, ధోవన (shampoo),మాల, గంధ, వాసన,హరీతక, ఆమలక, రంగ(dye), బంధన,కోచ్ఛ(దువ్వెన), కప్పక, విజటన, ఊకా, కేశరక్షణ అనే పదహారు చింతనలనుండి తప్పించుకుందుకు కేశశ్మశ్రువులను తీసివేసుకున్నాను. కామమోహితం కారాదని ఈ బట్టలు వేసుకున్నాను" అన్నాడు. 

"మీకు లోకంలో ఉత్తమమైన విద్య ఏదో తెలుసా?" అడిగేడు నాగసేనుడు.

"తెలుసు. ఆ విద్య తెలియాలంటే నువ్వు ప్రవ్రజ్యం తీసుకోవాల"న్నాడు రోహణుడు.

నాగసేనుడు తల్లిదండ్రుల అనుమతితో ప్రవ్రజ్యం తీసుకుని రోహణుడితో కూడా సాగిపోయాడు. ఆ తర్వాత కొంతకాలానికి నాగసేనుడు అర్హతుడయ్యాడు. క్రమంగా అతనికి శిష్యులు ఏర్పడ్డారు. ప్రవచనాలు చేస్తూ సాగలనగరానికి వచ్చాడు. నాగసేనుని శిష్యులలో ఆయుపాలుడనే ఒకతణ్ణి మిళిందుడు వాదనతో ఓడించాడు. ఆ శిష్యుడు నాగసేనునికి జరిగింది చెప్పడంతో, నాగసేనునికి మిళిందుని కలిసే అవకాశం వస్తుంది. ఒక శుభముహూర్తాన, భిక్షుల సంఘం చుట్టూ ఉండగా. రాజాస్థానంలో మిళిందుడు నాగసేనునితో వాదం పండితవాదం ప్రారంభించాడు.

వాదం పండితవాదం, రాజవాదం అని రెండురకాలు. మొదటివాదంలో సమాధానం కోసం తాపత్రయం మాత్రమే ఉంటుంది. వాదనను అటు, ఇటు పొర్లించి సమాధానం వెతకటం పండితవాదం. ఎదుటి వ్యక్తి వాదం విని కోపం తెచ్చుకుని శాసించటం రాజవాదం.

మిళిందుడు నాగసేనుడితో అనేకవిధాలుగా వాదించాడు. "నువ్వెవరు? నువ్వు ఏమీ కాకపోతే ఇంత ఆర్భాటం ఎందుకు? సంసారం మీద విరక్తి చెందితే ఆత్మహత్య చేసుకోక ఈ తతంగం ఎందుకు నడుపుతున్నావు? బుద్ధుడికి కోపం రాదంటావు, సారిపుత్రుణ్ణి మందలించాడంటావు. ఏది నిజం? దుస్తులు మారిస్తే నిర్వాణం వచ్చేస్తుందా?" ఇలా అనేకరకాలుగా వాదించాడు. నాగసేనుడు మిళిందుని ప్రశ్నలకు ధీటుగా, ఓపికగా, ఆర్తితో, ఆసక్తితో బదులుచెప్పాడు.

చివరికి -

తన ప్రశ్నలన్నీ నశించడంతో మిళిందుని చిత్తవికారాలన్నీ తొలగిపోయాయి. నాగసేనునికి, శిష్యవర్గానికి ఒక విహారం కట్టించాడు మిళిందుడు. తన తదనంతరం కుమారుని రాజ్యం అప్పగించి ఇల్లు విడిచి ప్రవ్రజ్య తీసుకున్నాడు. తన రెండువందల అరవై రెండు ప్రశ్నలను లిఖితం చేసి భద్రపర్చాడు.

**************************************************

పై కథ చాలావరకూ సంక్షిప్తీకరించి చెప్పినది.

**************************************************

మిళిందపన్హ అనేది బౌద్ధ సాహిత్యంలో ఒక అద్భుతం. ఈ పుస్తకంలో ప్రశ్నలు మనకూ రోజువారి జీవితంలో కలిగేవే.  దీన్ని ఆచార్య వసుబంధుడు క్రీ. శ. ఒకటవ శతాబ్దంలో రచించాడు. ఇది కాలక్రమేణా చీనాభాషలోకి అనువాదం చేయబడింది. బౌద్ధ త్రిపిటకాలలో వీటిని చేర్చడం కూడా జరిగింది. ప్రాకృతంలో ఈ పుస్తకం నేడు దొరుకుతున్నది. (బౌద్ధ భారతీ - వారాణసి) ఆంగ్లానువాదాలున్నాయి కానీ ఇలాంటి పుస్తకాలు భారతీయార్థంలోనివి ఆంగ్లంలో స్థూలంగా అర్థమయినా, సూక్ష్మస్థాయిలో అర్థాలు మారిపోయే అవకాశం ఉంది. తెలుగులో ఈ పుస్తకం సంక్షిప్తానువాదం బోధచైతన్య అనే ఒకాయన చేశారు. ఈ పుస్తకం విక్రయానికి కాదు. భాగ్యనగరంలో ఆనందబుద్ధవిహార ట్రస్టు వారి దగ్గర ఈ కాపీలు దొరకవచ్చు.