Monday, December 7, 2015

విశ్వనాథుల వారి గిరిక

శ్రీమాన్ రామేశ్వరశాస్త్రి గారు త్రయీవిద్యకు నిదర్శనం. భారతదేశపు ఆత్మ. సాక్షాత్తూ సుబ్రహ్మణ్యస్వామి అవతారం. ఈయన సుబ్బన్నపేటలో జన్మించారు. సనాతనవాది, సాంప్రదాయానురక్తుడు అయిన ఈయన తన భార్యల వర్ణాల విషయంలో మాత్రం ఆధునికంగా ఆలోచించి సోషలిజం పాటించారు. అనగా, ఈయన బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, శూద్ర, వైశ్య వర్ణాలలో ఒక్కొక్క వర్ణానికి ఒక్కొక్కరు చొప్పున నలుగురు స్త్రీలను వివాహమాడిరి. పంచమవర్ణమొకటి కూడా అదనంగా ఉన్నది కాబట్టి బహుశా అందుకు ప్రతీకగా ఒక ఉంపుడుకత్తెను కూడా వారు చేరదీశారు.

కాలక్రమంలో వారు తమ భార్యలయందు, తన ఉంపుడుగత్తె యందూ కూడా ఉ(అను)చితమగు సంతానములను బడసిరి. బ్రాహ్మణభార్యకు బ్రాహ్మణోచిత లక్షణాలతో ధర్మారావు, క్షత్రియభార్యకు క్షత్రియోచిత లక్షణాలతోనొక పుత్రుడు, వైశ్యభార్యకు వైశ్యోచిత లక్షణాలతోనొక పుత్రుడు, శూద్రభార్యకు పాములా వంకర తిరిగి శారీరక, మానసిక అవలక్షణాలతో, పొద్దస్తమానం చెట్ల, పుట్టల వెంబడి తిరిగే పాము వంటి ఒక కొడుకూ కలిగారు. శూద్రభార్యకే ఇలాంటి కొడుకు కలుగుట యాదృచ్ఛికం. ఆ బాలునికి "పసిరిక" అని పేరు పెట్టారు. ఉంపుడుగత్తెకూ ఒక కూతురు పుట్టింది. ఆ అమ్మాయి పేరు గిరిక.

అందరూ కాలక్రమంలో పెరిగి పెద్దవారయ్యారు. ధర్మా’రావు’ తపస్సూ, ధ్యానమూ, స్వాధ్యాయమూ, వేదాధ్యయనమూ వంటివేవీ చేయకపోయినా పేరుకు తగినట్టు ధర్మమూర్తి. పుట్టడంతోటే అతనొక జ్ఞాని. ఈతను గిరికను చెల్లెలుగా చూచుకుంటూ ఉంటాడు. 

గిరిక పెరిగి పెద్దదయ్యింది. ఇప్పుడామె మహాసౌందర్యవతి. ఈమెకు తన కులం పట్ల, తన జాతి పట్ల, అంతులేని వేదన. పుట్టుకతోనే తనొక నీచురాలినని, తన కులం నీచకులమని ఆమెకు తెలిసి వచ్చింది.  తన తండ్రి శ్రీ మాన్ రామేశ్వర శాస్త్రి గారి పవిత్రత, దైవాంశ, మహత్త్వమూ - కన్న కూతురి కులాన్ని ఉద్ధరించడానికి పనికిరాక, ఊరిలో అందరి జీవితాలనూ ఉద్ధరించుటకు పనికి వచ్చింది.అది ఏమి దరిద్రమో యేమో - తనకు తండ్రి కులం తాలూకు పవిత్రత రాకపోయినా, తల్లి కులం తాలూకు నీచత్వం మాత్రం తగులుకుంది! ఇది యే జన్మాంతరసంచితపాపమో! ఆ న్యూనతా భావంతో ఆమెలో దైన్యం అంకురించింది. ఆమెను ధర్మారావు ఓదారుస్తున్నాడు. ఆమె పట్ల ఎనలేని సానుభూతి కనబరుస్తున్నాడు. 

ఈ దైన్యం మితి మీరి పోవడంతోటి ఆమె ఒక నిర్ణయానికి వచ్చింది. ఎలాగైనా సరే తన కులం తాలూకు నీచత్వాన్ని తాను ప్రక్షాళన చేసుకోవాలి. కానీ ఎలాగ? నీచత్వం సబ్బుతో కడిగితే పోయే గబ్బు కాదు కదా. అందుకని ఆమె కృష్ణస్వామి దేవాలయంలో దేవదాసీ కావడానికి నిశ్చయించుకుంది. ఆ స్వామినే మనసారా నమ్మి, భర్తగా భావించి ఆ దేవాలయంలో నృత్యగాన విశేషాలతో పండుగలసమయాలలో స్వామిని అర్చిస్తూ, ఆ విధంగా ’తన’ (తల్లి) కులానికి ఉచితమైన పని చేస్తూ, చివరకు స్వామిలో ఐక్యం అయి, ఆత్మార్పణ గావించుకొని తన జన్మాంతర సంచిత పాపాన్ని కడిగివేసుకుంటుంది. అలా కడుక్కుంటే, ఆ తర్వాత వచ్చే జన్మలో ఆమెకు మంచి జన్మ లభిస్తుంది. ఇది ఆమెకు లైఫ్ టైమ్ అజెండా.

గిరిక తల్లి రత్నావళి నీచురాలు. నీచకులజురాలు. కానీ అమెను ఉంచుకున్న రామేశ్వరశాస్త్రి గారు ధర్మమూర్తి. ఆమె నీచత్వం ఆయనకు అంటదు. "ధర్మేషు అర్థేషు కామేషు మోక్షేషు చ నాతిచరామి.." అని అగ్నిసాక్షిగా ప్రమాణం చేసి, వివాహం చేసుకోలేదు కాబట్టి, ఆమె నీచత్వమనే (కుల) ధర్మంతో ఆయనకు సంబంధం లేదు. 

తుచ్ఛమైన లౌకిక విషయాలపై అనురక్తిని పెంచుకుని అవి తీరక మరణించడం వ్యర్థం. సాక్షాత్తూ భగవంతునికి మనస్సునర్పించి, తన కులానికి పట్టిన నీచత్వాన్ని కడిగివేసుకోవాలని సంకల్పించడం ఆత్మార్పణ. ఇదొక మహనీయమైన చర్య. ఈ మహత్వమైన చర్యను, గిరిక దేవదాసీ కావడాన్ని ధర్మారావు సంపూర్ణంగా, ఇష్టపూర్వకంగా ఆమోదించాడు. అంతే కాక, ఆమెకూ, పాఠకులకూ "భోగాంగన వేరు, వారాంగన వేరు" - అని కూడా నచ్చజెప్పాడు.

ఈ విధంగా ధర్మమూర్తి ధర్మారావు చెల్లికి ’అమ్మాయీ! ఈ డాన్సులవీ ఎందుకు? మంచి అబ్బాయిని చూసి చక్కగా పెళ్ళి చేస్తా, భర్తతో కాపురం చేసుకో, పిల్లలను కను,భర్తను, ఆ పిమ్మట సంతానాన్ని ఆశ్రయించి సుఖపడు’ అని తను వ్యక్తిగతంగా పాటించే నశ్వరమైన లౌకిక ధర్మాలు చెప్పకుండా, ధర్మబద్ధంగా ఆమెను దేవదాసీ కావడానికి ప్రోత్సహించాడు. ఆమెకు నాట్యశాస్త్రమూ, అలంకారశాస్త్రమూ వీటికి చెందిన పాఠాలు కూడా చెప్పసాగినాడు. గిరిక ఆత్మార్పణం (Neo Suicide?) చేసుకోబోతున్నదని కూడా ధర్మారావు గారికి తెలుసు. ఈ విషయాన్ని అతను తన భార్య అరుంధతికి చెవిలో చెబుతాడు.చెల్లెలు ఛస్తుందని తెలుస్తున్నా, ధర్మానికి కట్టుబడి, ఆమె శారీరక లేదా మానసిక రోగానికి మందు ఇప్పించక, ఆమె జీవితాన్ని దేవదాసీ తనానికి అంకితం చేసేలా ప్రేరేపించి, ఆమె ఛావును ఆమె ఛావనివ్వడం ధర్మారావు గారి ఉత్కృష్టమైన నీతికి, అన్నగా ఆతను ఆచరించే ఉదాత్తమైన ధర్మానికి ప్రతిబింబంగా స-హృదయులైన పాఠకులకు అర్థమవుతుంది. అరుంధతి, ధర్మారావులే కాక ఇతర బంధువర్గమూ ఆమెను ఈ విధంగా ఆదరిస్తున్నారు. 

గిరిక కృష్ణస్వామిని ఆరాధిస్తూనే ఉన్నది. ఆ ఊళ్ళో ఒకరిద్దరు ఆమెను కామిస్తే వారిబారి నుండి ధర్మారావు గిరికను కాపాడినాడు. గిరికకూ వదిన అరుంధతికీ కూడా మంచి అనుబంధం ఉంది. అప్పుడప్పుడూ ఆమె కూడా గిరికతో బాటూ దేవాలయానికి వెళుతుంది. అంతే కాదు, ఆ వదినామరదళ్ళ మధ్య సరస సంభాషణలూ చోటు చేసుకుంటూ ఉంటాయి.

"ఏవమ్మో! నేనూ గుడికొస్తే మీ ఆయన నిన్నే చూస్తూ మమ్మల్ని గమనించడేమో!" (మీ ఆయన = శ్రీకృష్ణుడు)
"ఆయన భగవంతుడు.అందరినీ సమానంగా ఆదరిస్తాడు"
"సరసురాలివే!"

ఇలాంటివే కాక "నీకింత అవిదితశ్రోణీభరమేలనే?" (శ్రోణి = జఘనం = కటిభాగం = పిరుదులు) వంటి చిలిపి సంబోధనలూ వారిద్దరి మధ్యా కద్దు.

గిరిక ధర్మారావుకు చెల్లెలుగా ఈ విధంగా ధర్మబద్ధంగా ప్రవర్తిస్తూ, డాన్సులవీ చేసుకుంటూ చివరికి ఒక కృష్ణాష్టమి నాడు - నృత్య, నాట్య సంగీతాదులతో ఎందరినో మెప్పించి ప్రాణత్యాగం చేసింది.

ఆమె దేవదాసీ కావడానికి మూల కారణమేమిటి? ఆమె కులం తాలూకు నీచత్వప్రక్షాళన. మరి ఆ లక్ష్యం నెరవేరిందా? లేదా? ఆమె కులానికి పట్టిన నీచత్వం పోయిందా? లేదా? అన్న ప్రశ్నలకు సమాధానం లేదు. ఉండదు కూడా. రచనలో పాత్ర - రచయిత యొక్క (స్వార్థ) సిద్ధాంతానికి ఉపయోగపడిన తర్వాత ఆ పాత్ర లక్ష్యం గురించి పట్టించుకునేదెవరు? 

రచయిత ఆధ్యాత్మిక విదుడు, బ్రాహ్మీమయమూర్తి. అలాంటి రచయిత రచనలో గొప్ప విషయాలు వెతకటమే పాఠకుల పరమావధి. జ్ఞానపీఠం తెచ్చుకున్న రచయిత తాలూకు రచనలో ఏం రాసినా తప్పు లేదు. పీఠం ఎక్కారా లేదా అన్నది ముఖ్యం. రచనలో నిర్దయ, క్రౌర్యం, అసహజత్వం, కుతర్కం, మతిమాలిన విషయాలు - ఇవన్నీ పాఠకులకు అనవసరం.

***************************************

వేయిపడగలు అనే వచన కావ్యంలో రచయిత గారు చిత్రించిన గిరిక పాత్ర స్థూలంగా ఇది. ఈ పాత్ర ద్వారా, పాత్ర మూలంగా ఆ రచయిత ఎంతో జ్ఞానాన్ని పంచారు. హంస లాగా మంచి విషయాలను మాత్రమే స్వీకరించాలి. నవలలో పాత్ర కృష్ణస్వామికి అంకితమైతే, అది భక్తి కింద భావించడం పాఠకుల బాధ్యత. ఆమె కులమూ, ఆ కులానికి పట్టిన చీడా, పవిత్రాశయం (ఆమె కులానికి అంటిన గబ్బు తొలగించుకోవడం) కోసం పోయిన తుచ్ఛమైన ప్రాణం గురించి ఆలోచించకుండా పాఠకులూ ధర్మారావులా ధర్మమూర్తులు కావాలని ఈ పాత్ర ద్వారా గ్రహించాలి. ధర్మారావులానే పాఠకులూ ఉదాత్తంగా ఉండాలని పాత్ర ద్వారా రచయిత చెప్పించినాడు. ఇది ఆధునికసాహిత్యంలోనే గొప్పదైన వేయిపడగలలో గిరిక పాత్ర, ఆ పాత్రల చుట్టూ ఉన్న మహత్వమున్నూ.

Sunday, May 3, 2015

RSVP స్మృతులు....1

2010 వైశాఖ మాసం (మే నెల)
మంచినీళ్ళ గుట్ట,
రాష్ట్రీయ సంస్కృత విద్యాపీఠము,
తిరుపతి.
ఎం.ఏ ఎంట్రన్సు పరీక్షకు ముందు రోజు.

తిరుపతి లో అలిపిరి కి పోయేదారిలో రామకృష్ణా డీలక్సు అన్న బస్ స్టాప్. దానికి ఎదురుగా ఉన్న ఒక సందులోపలికి వెళితే రాష్ట్రీయ సంస్కృత విద్యాపీఠం బోర్డు, ప్రవేశద్వారమూ కనిపిస్తాయి. 

లోపలికి వెళ్ళగానే బాటకు రెండువైపులా చెట్లూ, వరుసగా చిన్న చిన్న బోర్డులపై వ్రాయించిన సంస్కృత సూక్తులూ కనిపిస్తాయి. అదుగో, ఆ కాంపస్ లో ఒకానొక సిమెంటు బెంచి పైన ఆ నాడు భవదీయుని తిష్ట.

సంస్కృతంలో ఆచార్య కోర్సు చేయాలంటే డిగ్రీలో సంస్కృతం ఒక సబ్జెక్ట్ గా చదివిఉంటే ప్రవేశం మామూలుగా, ప్రవేశపరీక్ష లేకనే దొరుకుతుంది. లేదంటే ఎంట్రన్సు రాయాలి. ఆ ఎంట్రన్స్ కోసమే ఆ రోజక్కడ మకాం.. 

"భవానపి ఆచార్య ప్రవేశపరీక్షాసార్థం ఆగతవాన్ వా?"  - పక్కన ఒక గొంతు వినిపించింది. (మీరు కూడా ఆచార్య - ఎంట్రన్స్ కోసం వచ్చారా?) - సమాధానం తెలుగు, ఇంగ్లీషు, తమిళ, కన్నడ, హిందీ లలో తెలుసు. కాస్త తడుముకుంటే మలయాళ, మరాఠీల్లో కూడా. సంస్కృతంలో తెలియదు. ఆ భాషలేవీ వాడకుండా మౌనంగా తలూపాను. ఆ పలుకరింపు మెల్లగా సంభాషణ, తర్వాత స్నేహానికీ మళ్ళింది.

ఆ వచ్చినాయన తమిళాయన వెంకట్రామన్ గారు. చూస్తూనే గుర్తుపట్టవచ్చు. తమిళనాడు లో తిరునెల్వేలి వాస్తవ్యులు. ఐసీఐసీఐ బేంకులో మేనేజరుగా రిటయిర్ అవబోతున్నారు (2010 మాట. ఇప్పుడు పదవీవిరమణ చేశారు). అంతేకాదు, ఆయన గొప్ప తమిళభాషాభిమాని, కవీ కూడానూ. ఆ వివరాలు తెలియగానే నేను ఆయనతో మొహమాటం లేకండా తమిళంలోకి దిగిపోయాను. 

అంతలో తలపైన కొప్పుతో ఒక యువకుడు మా దగ్గరకు వచ్చాడు. ఆ అబ్బాయి వృత్తిరీత్యా పురోహితుడు. తమిళుడు,  బెంగళూరు నివాసి. శబరిగిరీశన్ - అతడి పేరు. చాలా వినయశీలి. తెలివితేటలు పైకి కనబర్చని వ్యక్తి. - ప్రతిభను పైకి చెప్పుకోకుండా, డబ్బా కొట్టుకోకుండా ఉండేవాడిని సంస్కృతంలో "అ-వికత్థనుడు" అంటారు. వికత్థనుడంటే - డబ్బా కొట్టుకునేవాడు. సంస్కృతకావ్యాల్లో (ముఖ్యంగా డ్రామాలలో) హీరోలను నాలుగు విధాలుగా విభజిస్తారు. అందులో మొదటి టైపు - ధీరోదాత్తుడు. ఆ ధీరోదాత్తుని లక్షణాలలో "అవికత్థనత్వం" ముఖ్యమైనది.  అందుకు ఉదాహరణ - రాముడు. 

ఎంట్రన్స్ - తర్వాతి రోజు కాబట్టి ఈ రోజుకు ఏదైనా వసతి దొరుకుతుందేమోనని ముగ్గురం కలిసి ఆ పక్కనే ఉన్న హాస్టల్ కు దారితీశాం. సెలవులు కాబట్టి విద్యార్థులు పెద్దగా లేరు. అక్కడ ఒక పెద్ద హాలులో ఉండవచ్చన్నారు. భోజనం అక్కడే. వసతీ భోజనం కలిపి రు. 50/-. 

ప్రవేశపరీక్ష నూరుమార్కులకు. అందులో రెండు సబ్జెక్టులు. ఆ సబ్జెక్టుకు సంబంధించిన పుస్తకాలను కూడా యూనివర్సిటీ వారే పంపిస్తారు.

మొదటి సబ్జెక్టు - ప్రతాపరుద్రీయం అనే పుస్తకంలో రెండు ప్రకరణాలు. కావ్యప్రకరణం, నాయకప్రకరణం. 
రెండవసబ్జెక్టు - సంస్కృతసాహిత్యచరిత్ర - ఇందులో తిరిగి రెండు ప్రకరణాలు. వైదిక సాహిత్యం, లౌకిక సాహిత్యం. 

ప్రతాపరుద్రీయం అనే లక్షణగ్రంథాన్ని రచించినది విద్యానాథుడనే ఆంధ్రకవి. ఈయనకు అగస్త్యుడు అని మరొక పేరు. ఈ క్రింది పద్యం చాలామంది తెలుగు వాళ్ళకు తెలుసు.

నానాసూనవితాన వాసనల నానందించు సారంగమే
లా నన్నొల్లదటంచు గంధఫలి బల్ కాకన్ తపంబంది యో
షా నాసాకృతి తాల్చి సర్వ సుమన స్సౌరభ్య సంవాసియై
పూనెన్ ప్రేక్షణమాలికా మధుకరీ పుంజంబు లిర్వంకలన్.

తుమ్మెద తనపై వాలట్లేదని కోపంతో సంపంగిపువ్వు అడవిలో తపస్సు చేసింది. తప:ఫలంగా అందమైన అమ్మాయి ముక్కుగా అవతరించింది. ఆ ముక్కు(సంపెంగ)కు రెండువైపులా తుమ్మెదలు కళ్ళ రూపంలో బారులు కట్టాయి. 

పై పద్యానికి సంస్కృతమాతృక ఇది. 

భృంగానవాప్తి ప్రతిపన్నభేదా, కృత్వా వనే గంధఫలీతపోऽలమ్ |
తన్నాసికాऽభూదనుభూతగంధా స్వపార్శ్వనేత్రీకృతభృంగసేవ్యా ||

ఈ సంస్కృతశ్లోకం రచించిన కవి అగస్త్యుడు/విద్యానాథుడు. ఈయన కావ్యం ప్రతాపరుద్రీయం - ప్రతాపరుద్రుడిని పొగడ్డానికి రచించినట్టుగా ఉంటుంది. దాదాపు ప్రతి ఉదాహరణా - ప్రతాపరుద్రుని గుణగణాలను ప్రశంసిస్తూనే ఉంటుంది. ఇందులో నాయకప్రకరణం - సులభం. కావ్యప్రకరణం - కష్టం. 

ఇక సంస్కృతసాహిత్యచరిత్ర - ఇందులో వైదిక సంస్కృత విభాగంలో వేదాలు, అరణ్యకాలు, సంహితలూ, పురాణాలూ, ఉపనిషత్తులూ, దర్శనాలూ,  రామాయణమూ, మహాభారతమూ - వీటి సంగ్రహం. ఇది మొదటి చాప్టరు. లౌకిక సంస్కృతం లో పంచమహాకావ్యాలూ, ఇతర కావ్యభేదాలూ, కవులూ, కవిహృదయాలూ, వారి కాలాదులూ వగైరా.

వేంకట్రామన్ గారికి, శబరిగిరీశన్ కూ (ఆ మాటకొస్తే చాలామందికి) వైదిక సంస్కృతం గురించి బాగా తెలుసు. లౌకిక సంస్కృతం గురించి అస్సలు తెలియదు. నాది పూర్తిగా రివర్సు వ్యవహారం. కాళిదాసు, మాఘుడు, సంస్కృత డ్రామాలు వీటి గురించి నాకు మంచి పరిచయం ఉన్నది. మరొక విషయమేమంటే - వెంకట్రామన్ గారు, కాస్తో కూస్తో తప్పులు లేక సంస్కృతంలో అనాయాసంగా మాట్లాడగలరు, వ్రాయగలరు. ఆ రెండు యోగ్యతలూ నాకు లేవు (ఇప్పటికీ).

మేం ముగ్గురం తెలిసిన సబ్జెక్టులన్నీ తిరగేశాం. వెంకట్రామన్ గారు శుక్లయజుర్వేదం గురించీ, పురాణాలను గుర్తుంచుకోవడానికి ఉన్న శ్లోకం (పద్వయం, మద్వయం...ఇలా ఏదో) చెప్పారు. అలాగే నాయకప్రకరణం కూడా తిరగేశాం. భోజనాల వేళయ్యింది. తిరుపతి లో చాలా చోట్ల అన్నం దైవప్రసాదంగా భావిస్తారు. ఆ సంస్కృత హాస్టల్లోనూ అంతే. ఆ భావనలోని మాధుర్యమో, లేక ఆ రోజు విశేషమో తెలియదు కానీ, కేవలం ఒక నంజుడు, పప్పు, చారులతో వడ్డించిన ఆ భోజనం రుచి ఈ నాటికీ కూడా గుర్తొస్తూనే ఉంటుంది.  

కాంపస్ లో నేరెడు చెట్లెక్కువ. హాస్టల్ మధ్యలో కూడా ఒక నేరెడు చెట్టు ఉంది. విరగకాసి ఉన్నదది. విద్యార్థుల్లో ఒకరిద్దరు - ఆ చెట్టు పై చేరి కొమ్మల్ని అల్లలాడిస్తూన్నారు. నేరెడు పళ్ళు జలజల రాలుతున్నాయి. సంస్కృతంలో నేరెడు పండు పేరు జంబూ ఫలం. జంబూఫలమంటే - బాణభట్టు ఛప్పున గుర్తొస్తాడు. కాదంబరి కావ్యం గుర్తొస్తుంది.

అదొక చిలుక. ఆ చిలుక మాట్లాడగలదు. ఎవరో ఒక గిరిజన యువతి ఆ చిలుకను పట్టుకుని మహారాజు శూద్రకునికి బహూకరించింది. ఆ చిలుకకు రాజు అతిథిమర్యాదలు ఘనంగా జరిపించాడు. మరుసటి రోజు కుశలమడుగుతూ రాజు చిలుకను - భోజన కార్యక్రమాదుల గురించి అడిగేడు. ఆ చిలుక చెబుతుంది - "ఆమత్త-కోకిల-లోచనచ్ఛవిర్నీలపాటలః-కషాయమధురః-ప్రకామమాపీతో-జంబూఫలరసః" - కైపెక్కిన కోకిల కళ్ళలా నలుపూ ఎఱుపూ కలిసి, కాస్త వగరూ, తీపి కలిసిన నేరెడు పళ్ళ రసం ఇచ్ఛ వచ్చినంత సేపు త్రాగాను మహారాజా.. అంటూ సాగుతుంది. నేరెడు పళ్ళంటే "నెయ్యములల్లో నేరెళ్ళో.." అన్నమయ్యా గుర్తొస్తాడు.

సాయంత్రం మరొక యువకుడు వచ్చాడు. అతని పేరు సోను. గుజరాత్ నుంచి వచ్చాడు. ధారాళంగా సంస్కృతం మాట్లాడగలడు. అయితే పుస్తకజ్ఞానం అంతగా లేదు. అతడికి కూడా వైదిక సంస్కృత చరిత్ర బాగా తెలుసు. 

నలుగురితో ఇలా ఆ రోజు గడిచింది.  తర్వాతి రోజు దాదాపు అరవై మంది సంస్కృతప్రవేశపరీక్ష వ్రాశారు. సోనూ సంగతి తెలియదు. మిగిలిన మా ముగ్గురికీ సీటు వచ్చింది. ప్రవేశపరీక్ష మార్కులు - విశ్వవిద్యాలయం వారు చెప్పరు. అంచేత తెలియదు. తెలియకపోవడమే మంచిది. :)

విద్య - అనేది నీలో ధైర్యాన్ని, జీవితం పట్ల ఆశనూ, అనురక్తినీ పెంచాలి అని వివేకానందుడు.  డబ్బుకోసమూ, కీర్తి కోసమూ, మరే కక్కుర్తి కోసమూ కాకుండా,బిచ్చమెత్తుకు బతకవలసి వచ్చినా సరే, తనకు మనసులో ఇష్టం ఉన్న విషయం వైపుగా అధ్యయనం సాగించే అదృష్టం బహుశా చాలా గొప్పది. అదే బహుశా నిజమైన చదువు అని నా విశ్వాసం. అది ఎలానూ మనకు లేదు. 

భవదీయుడు అలా ఆ రెండు రోజులు అక్కడ ఉండటానికి - దైవప్రేరణ, సహృదయుల ప్రోత్సాహం, తోడ్పాటు, సహధర్మచారిణి ప్రోద్బలం, అక్కడ పరిచయమైన మిత్రులద్వారా అప్పటికప్పుడు నేర్చుకున్న కొన్ని ముక్కలూ - ఇవి మాత్రమే నిజమైన కారణాలు. ఇది నిజంగా నిజం. మిగిలినదంతా నిమిత్తమే.

RSVP నుంచి మరుసటిరోజు వచ్చేస్తుంటే - ఆ విశ్వవిద్యాలయం బోర్డుపై చిన్నగా ఉన్న అక్షరాలు కనిపించాయి - "తమసో మా జ్యోతిర్గమయ" - "చీకటి నుండి నన్ను వెలుగువైపుకు మళ్ళించు".