వర్ణాల నుండి ధ్వని దిశగా..

(క్రితం టపా తరువాయి)

వర్ణాలు ముఖావయవాలల్లో పుడతాయనిన్నీ, వాటిని పుట్టించడానికి - ప్రయత్నం అవసరమనిన్నీ, స్థానమూ ప్రయత్నమూ రెండూ ఒకేలా ఉంటే సవర్ణాలనిన్నీ అర్థం చేసుకున్నాం.

అభ్యంతర ప్రయత్నం గురించి మరో సారి చెప్పుకుని, సందులనుండి రహదారికొద్దాం.

ఉదాహరణకు "త" వర్గం తీసుకుందాం. త వర్గం అంటే త,థ,ద,ధ మరియు న - వీటికన్నిటికీకి స్థానం దంతము. నాలుక కొస దంతాల వెనుక భాగాన్ని స్పృశించడమనే అభ్యంతర ప్రయత్నం ద్వారా ఈ వర్ణాలను పుట్టించవచ్చు.ఇవి సవర్ణాలు.

ఇప్పుడో అనాలజీ.

ఓ తబలా ఉందనుకుందాం. ఆ తబలా మధ్య స్థానంలో (వృత్తం గీసి ఉన్నచోట), ఒకే బలం (ప్రయత్నం) తో ఎన్ని సార్లు కొట్టినా ఒకే ధ్వని వినిపిస్తుంది.

సైకిలు బెల్లును ఎన్ని సార్లు మోగించినా ఒకేరకంగానే మోగుతుంది.

నాలుక కొసతో దంతాల వెనుక భాగాన్ని స్పృష్టము అనే అభ్యంతర ప్రయత్నంతో ప్రేరేపించినపుడు ఒకే ధ్వని రావాలి కానీ "త", "థ", "ద", "ధ", "న" అన్న ఐదు భిన్న ధ్వనులెలా వస్తున్నాయి? ఈ ఐదింటికీ స్థానం, అభ్యంతర ప్రయత్నం ఒకటే అయితే, భిన్నంగా ఎందుకు ధ్వనిస్తున్నాయి?

దీనికి కారణం మొదట సైకిలు బెల్లు అనాలజీతోనే సాధిద్దాం. బెల్లు కొట్టేప్పుడు మరోచేతితో బెల్లు పట్టుకున్నారనుకోండి, అప్పుడు "ట్రింగ్", "ట్రింగ్" బదులు "ట్రిక్", "ట్రిక్" మంటుంది కదా. అలాగే బెల్లుపై ఓ పల్చటి తడిగుడ్డ కట్టినప్పుడు, లేదా బాగా ఎదురుగాలి వీస్తున్నప్పుడు, తబలా లోపల గాలి బదులు నీళ్ళతో నింపినపుడు.....ఇలా రకరకాల బాహ్య కారణాల వల్ల ధ్వని భేదం కలుగుతుంది.

ఇక్కడ వర్ణాల పుట్టుకలో ధ్వని భేదానికి కూడా అదే కారణం. దానిని బాహ్యప్రయత్నం అన్నారు పాణిని మహర్షి. (అయితే వర్ణాల విషయంలో తేడా కాస్త సూక్ష్మంగా ఉంటుంది, తబలా ఉదాహరణలోలా కాకుండా)

ఈ బాహ్యప్రయత్నం అచ్చులకు  3 రకాలు, వ్యంజనాలకు 8 రకాలని (4 జంటలు) సూత్రీకరించారు. అచ్చులని కాసేపు పక్కనెట్టి, హల్లుల బాహ్యప్రయత్నాలను చూద్దాం.

నివారము (బాహ్య అవయవం తెరుచుకొనుట) - సంవారము (మూసుకొనుట)
శ్వాసము - నాదము
అఘోషము - ఘోషము (గంభీరతను బట్టి)
అల్పప్రాణము - మహాప్రాణము (ప్రాణవాయువు వినిమయం బట్టి)

ఈ నాలుగు జంటల్లో ఒక్కో జంటనుండి ఒక్కో అంశము - అనగా ఓ వర్ణానికి నాలుగు బాహ్యప్రయత్నాలు ఉంటాయి. అంటే

"త" కు నివారము, శ్వాసము, అఘోషము, అల్పప్రాణము - అన్న నాలుగు బాహ్యప్రయత్నాలు, స్పృష్టము అనే అభ్యంతర ప్రయత్నము, దంతము అనే స్థానం వద్ద జరుగడం వల్ల సదరు వర్ణం అలా ధ్వనిస్తోంది.

ఇంకా వివరంగా చెప్పాలంటే -

దంతము వెనుక నాలుక కొస తాకుట వల్లనూ, మరియూ, ఆ తాకు సమయమున ముఖభాగము విడివడి యుండుటయు, శ్వాసమును అధికముగ ప్రయోగించుటచే, గంభీరధ్వని వెలువడకుండుటయు, ప్రాణవాయువు వినిమయము తక్కువగ జరుగుటయు అను చర్యలు ఒకేకాలమున సంభవించుట వలన "త" వర్ణము పుట్టి అవ్విధమున ధ్వనించుచున్నది.

త వర్గంలో మిగిలిన వర్ణాలకు చూద్దామా?

"థ" - సంవారము, నాదము, ఘోషము, మహాప్రాణము
"ద" - సం, నా, ఘో, అ.ప్రా.
"ధ" - సం, నా, ఘో, మ.ప్రా,
"న" - సం, నా, ఘో, అ.ప్రా..

ఇదండీ వర్ణాల నుండి ధ్వని వైపుకి వెళ్ళే దిశ.

ఈ బాహ్యప్రయత్నం తెలుసుకోవడం ఎందుకంటే, వీటి ద్వారా, కొన్ని సంధులకు సూత్రాలు ప్రతిపాదిస్తున్నారు పాణిని. (వాటిని వివరించేంత సీను నాకు లేదు.)

చివరగా అచ్చులకు సంబంధించిన బాహ్య ప్రయత్నాల పేర్లు తెలుసుకుందాం. అవి - ఉదాత్తము, అనుదాత్తము, స్వరితము. - వీటిని గురుముఖతః నేర్వాలి. వేరే మార్గం లేదు.

వేల సంవత్సరాలకు పూర్వం - ఇంత శాస్త్రీయమైన సిద్ధాంతాలు ప్రతిపాదించబడి, వాటి మూలకంగా భాషాశాస్త్రం బ్రహ్మాండమైన రీతిలో అభివృద్ధి చెందటం అనేది ప్రపంచభాషలలో సంస్కృతభాషలో మాత్రమే జరిగి ఉంటుంది.

అందుకేగా అన్నారు, "జనని సంస్కృతంబు సకలభాషలకును" అని.

(ఈ టపా చదివిన తర్వాత ఆసక్తి కలిగితే పొద్దులో వ్యాసం రెండవభాగం కూడా చదవగలరు.)

Disclaimer: ఈ టపా  ఉద్దేశ్యం ఆసక్తి కలిగించటం, నాకు తెలిసిన పరిధిలో విషయాలను పంచుకోవడం మాత్రమే. ఈ విషయాలపై పూర్తిస్థాయి అవగాహన నాకూ లేదు. ఇంకా ఎక్కువ వివరాలకు లఘుసిద్ధాంతకౌముది చూడగలరు.

సవర్ణదీర్ఘ సంధి for dummies!

తెలుగులో మౌలికాంశం ఒకటి తెలీకండానే ఇన్నిరోజులు బతికేశానని నిన్న తెలిసింది. అదీ సంస్కృత వ్యాకరణం చదువుతుంటే. ఈ కథాకమామీషు ఇది.

చిన్నప్పుడెపుడో తెలుగు టీచరమ్మ సవర్ణదీర్ఘసంధి చెబితే ఊకొట్టాం, ఆ సూత్రం నిర్వచనం ఇలా ఉంటుంది.

అ - ఇ - ఉ - ఋ లకు సవర్ణములైన అచ్చులు పరంబగునపుడు ఆ రెండింటికి కలిపి దీర్ఘము ఏకాదేశమగును. (ఈ సూత్రం వికీపీడియాలో కొట్టుకురాబడినది)

బానే ఉంది, సవర్ణాలంటే? దీనివెనుక ఓ పెద్ద కథ. ఆ కథ కోసం సంస్కృతానికెళ్ళాలి.

**********************************************************************************

సూత్రము: తుల్యాస్య ప్రయత్నం సవర్ణమ్. (౧-౧-౯)

స్థానము, (అభ్యంతర) ప్రయత్నము ఈ రెండునూ ఏ వర్ణమునకు మరే వర్ణముతో తుల్యముగా నుండునో అవి రెండును ఒకదానికొకటి సవర్ణములనబడును.

స్థానము: అర్థమును చెప్పాలన్న బుద్ధి మనస్సును చేరుతుంది. ఆ మనస్సు శరీరంలో అగ్నిని (energy) ని ప్రజ్వలింపజేస్తుంది. ఆ అగ్ని వాయువును ప్రేరేపిస్తే, ఆ వాయువు తగిన ముఖావయవానికి తాకడంతో ధ్వని ఉత్పన్నమవుతుంది. ఏయే స్థానంలో వాయువు తాకితే ఏ శబ్దం వస్తుందో ఈ లంకెలో వివరంగా చెప్పారు.

ప్రయత్నం: కేవలం ఆకాంక్ష ఉంటే సరిపోదుగా, ప్రయత్నం కూడా కావాలి. అంటే "ప" అనే అక్షరం పలుకాలంటే రెండు పెదవులు కలువడం, విడివడడం అన్న క్రియాజాతము జరుగాలి. దాన్నే యత్నము అంటారు. అధికమైన యత్నం - ప్రయత్నం. ఇవి రెండు రకాలు. అభ్యంతర ప్రయత్నం, బాహ్య ప్రయత్నం. బాహ్య ప్రయత్నం ప్రసక్తి సవర్ణనిర్ణయంలో లేదు.

అభ్యంతర ప్రయత్నం, స్పృష్టము (పూర్తిగా స్పర్శించుట),ఈషత్ స్పృష్టము (కొంచెము స్పర్శించుట),వివృతము (విడివడుట), ఈషద్వివృతము (కొంచెము విడివడుట), సంవృతము అని ఐదు రకాలు.

స్థానము, ప్రయత్నము రెండూ కలిసిన వర్ణాలే సవర్ణాలు. స్థానమొక్కటీ, లేదా ప్రయత్నమొక్కటీ కలిస్తే లాభం లేదు. ఉదా: "ప", "ఫ" సవర్ణాలు.

**********************************************************************************

ఇప్పుడు మళ్ళీ సంధికొద్దాం.

అ, ఇ, ఉ, ఋ లకు సవర్ణములైన అచ్చులు పరమగుచో - అంటున్నాడు. మనం "అ" ఒక్కటి తీసుకుని సూత్రం ప్రతిక్షేపిద్దాం. "అ" కు సవర్ణాలు వెతకాలి.

"అ" కు సవర్ణం అంటే,

౧. "అ" అనే ధ్వని ఎక్కడ పుడుతుందో, అక్కడే సదరు సవర్ణమూ పుట్టి ఉండాలి.

౨. ఆ ధ్వని పుట్టడానికి జరిగిన ప్రయత్నం సవర్ణానికి కూడా వర్తించాలి.

"అ" అనే ధ్వని కంఠంలో పుడుతుంది. (అకుహ విసర్జనీయానాం కణ్ఠః)

ఇంకా కంఠంలో పుట్టేవి, "అ","ఆ", "హ", "హా", మరియు "క" . వీటిని రెండవ సూత్రంలో ప్రతిక్షేపిద్దాం.

(అంత అవసరం లేదు నిజానికి. ఎందుకంటే, సవర్ణదీర్ఘసంధి అచ్చులకు మాత్రమే అని చెప్పబడియున్నది. కానీ కొంత సరదా కూడా తీర్చుకుందాం.)

ఈ క్రింది పట్టిక చూడుడి.

వర్ణము - అభ్యంతర ప్రయత్నము

అ - వివృతము

ఆ - వివృతము

హ - ఈషద్వివృతము

హా - ఈషద్వివృతము

క - స్పృష్టము

అంటే "హ" కు "అ", "ఆ" లకు అభ్యంతర ప్రయత్నం తేడా ఉంది కాబట్టి, సవర్ణం అనే పొత్తు కుదరదు. అంచేత "అ", కు "అ", "ఆ" మాత్రమే సవర్ణాలు.

ఉదా:

దైత్యారి = దైత్య+అరి

విశ్వాత్మ = విశ్వ + ఆత్మ

చంద్రాస్య = చంద్ర + ఆస్య

ఇలానే మిగిలిన అచ్చులకూ సవర్ణాలు తెలుసుకోవచ్చు.

ఏ ధ్వని ఏ స్థానంలో పుట్టిందో గుర్తుపెట్టుకోడానికో శ్లోకం పాణిని చెప్పారు.

అకుహ విసర్జనీయానాం కణ్ఠః
ఇచుయశానాం తాలుః
ఋటురషాణాం మూర్ధా
ఌతులసానాం దన్తాః
ఉపూప్ధ్మానీయా నామోష్టౌ
ఞ మ ఙ ణ నానాం నాసికాచ
ఏదైతో కణ్ఠతాలుః
ఓదౌతోః కణ్ఠోష్టం
వకారస్య దంతోష్టం
జిహ్వమూలీయస్య జిహ్వమూలమ్
నాసికా2నుస్వరస్య.

ఇక అభ్యంతర ప్రయత్నాలను చూద్దాం

అ, ఇ, ఉ, ఋ, ఌ, ౡ, ఏ, ఓ, ఐ, ఔ - వివృతము

క వర్గము, చ వర్గము, ట వర్గము, త వర్గము, ప వర్గము - స్పృష్టము

య,ర,ల,వ - ఈషత్పృష్టము

శ,ష,స,హ,ః,ం - ఈషద్వివృతము

ఈ సవర్ణ కథలో చివరి ట్విష్టు ఏమంటే - ఋ వర్గము, ఌ వర్గము ఒకదానికొకటి (అంటే "ఋ" కు "ఌ") పై సూత్రం ప్రకారం సవర్ణాలు కాకపోయినప్పటికీ, వీటికి ప్రత్యేక కోటా కింద "ఋ" ను "ఌ" కు సవర్ణంగా చేర్చారుట. ఋ, ఌ లను ప్రయోగించి, సవర్ణదీర్ఘసంధి చేసుకోవచ్చా అనేది తెలియకుండా ఉంది. అలాంటి ప్రయోగం ఎక్కడైనా ఉందేమో పెద్దలెవరైనా చెబితే బావుణ్ణు.

**********************************************************************************

Disclaimer: పైన చెప్పిన వివరాలు ఓ పుస్తకంలో నాకు అర్థమైన పరిధిలో తెలుసుకుని వ్రాసినవి. తప్పులుండవచ్చు. సరిదిద్దితే సంతోషం.

కృతజ్ఞత - పాణిని లఘుకౌముది మార్గదర్శిని , ఆచార్య శలాక రఘునాథశర్మ.